Karayolu taşımacılığında aktörlerin artması ve araç teknolojilerinin hızla gelişmesi, pasif güvenlik önlemlerinin (hava yastığı, emniyet kemeri vb.) ötesine geçilmesini zorunlu kılmıştır. Avrupa Birliği ile eş zamanlı olarak ülkemizde de yürürlüğe giren AB/2019/2144 sayılı “Motorlu Araçlar ve Römorklarının Genel Güvenliği Yönetmeliği” (sektördeki adıyla GSR II), kazaları oluşmadan önlemeyi ve özellikle “korunmasız karayolu kullanıcıları” olarak adlandırılan yaya ve bisikletlileri korumayı hedeflemektedir.
İlgili yönetmelik kapsamında zorunlu hale gelen gelişmiş sürücü destek sistemlerini (ADAS), araç sınıflarına göre getirilen yükümlülükleri ve veri güvenliği standartlarını bu yazımızda bulabilirsiniz.
GSR II Kapsamında Temel Kavramlar ve Tanımlar
GSR II, modern otomotiv teknolojisinde sıkça duyacağımız yeni nesil sistemleri yasal bir çerçeveye oturtmuştur.
Öne çıkan kritik tanımlar şunlardır:
- Korunmasız Karayolu Kullanıcısı: Motorlu araçlar karşısında fiziksel olarak dezavantajlı olan bisikletliler, yayalar ve iki tekerlekli elektrikli/motorlu araç kullanıcılarıdır.
- Akıllı Hız Desteği (ISA): Trafik işaretlerini (kamera ile) veya harita verilerini kullanarak hız sınırını algılayan ve sürücüyü geri bildirimlerle (gaz pedalına direnç veya görsel/işitsel uyarı) yasal hız sınırında kalmaya teşvik eden sistemdir.
- Acil Durum Şeritte Tutma Sistemi: Aracın şeritten çıkma eğilimini veya olası bir çarpışmayı algılayarak direksiyona doğrudan müdahale eden ve aracı güvenli pozisyonda tutan aktif güvenlik sistemidir.
- Olay Veri Kaydedicisi (EDR – Kara Kutu): Çarpışmanın hemen öncesi, anı ve hemen sonrasındaki hız, fren, konum ve güvenlik sistemlerinin aktivasyon oranları gibi kritik parametreleri kaydetmek üzere tasarlanmış, devre dışı bırakılamayan kapalı devre bir sistemdir.
- Alkol Kilidi Kurulum Ön Hazırlığı: Araçlara fabrikasyon olarak eklenen ve gelecekte sürüş öncesi alkol ölçümü yapmayı zorunlu kılabilecek cihazların kolayca entegre edilmesini sağlayan standart bir arayüzdür.
Tüm Motorlu Araç Kategorileri İçin Zorunlu Gelişmiş Sistemler
Yönetmeliğin 6. maddesi uyarınca, binek araçlardan ağır ticari araçlara kadar yeni imal edilecek tüm motorlu araçlarda aşağıdaki donanımların bulunması zorunlu kılınmıştır:
- Akıllı Hız Desteği: Sürücünün hızı aşmasını engellemez ancak sınır geçildiğinde etkin uyarı verir. Her araç çalıştırıldığında otomatik olarak aktif olur.
- Sürücü Dalgınlık ve Dikkat Uyarısı / Gelişmiş Sürücü Dikkat Dağınıklığı Uyarısı: Sürücünün göz hareketlerini veya sürüş davranışlarını analiz ederek uyanıklık seviyesini ölçer.
- Acil Duruş Sinyali: Ani ve sert frenlemelerde arkadaki araçları uyarmak için flaşörlerin veya stop lambalarının yüksek frekansta yanıp sönmesi fonksiyonudur.
- Geri Manevrada Algılama: Geri vitese geçildiğinde aracın arkasındaki yaya, çocuk veya nesneleri algılayan kamera veya sensör tabanlı sistemlerdir.
Araç Kategorilerine Göre Özel Şartlar
GSR II, araçların kütleleri ve kullanım amaçlarına göre özelleştirilmiş güvenlik standartları getirmektedir.
- Binek (M1) ve Hafif Ticari (N1) Araçlar
- Gelişmiş Acil Frenleme Sistemi (AEB): İki aşamalı olarak uygulanır. İlk fazda hareketli araçlar ve engeller algılanırken; ikinci fazda yaya ve bisikletliler de algılama kapsamına alınır ve araç otomatik olarak fren yapar.
- Genişletilmiş Kafa Çarpma Koruma Bölgesi: Olası bir yaya çarpmasında, yayanın başını aracın kaputuna veya ön cam direklerine (A-direği) çarpması durumunda yaralanmayı minimuma indirecek yapısal tasarım şartıdır.
- Otobüs (M2, M3) ve Kamyonlar (N2, N3)
- Kör Nokta ve Çarpışma Önleme Sistemleri: Sürücü koltuğundan doğrudan görülmesi imkansız olan, aracın önünde ve yanında bulunan kör noktalardaki yaya ve bisikletlileri algılayan gelişmiş sensör sistemleri zorunlu olmuştur.
- Doğrudan Görüş Tasarımı: Ağır ticari araçların kabin tasarımları, kör noktaları en aza indirecek şekilde (örneğin daha alçak cam çizgileri veya gelişmiş ayna/kamera sistemleri ile) imal edilmek zorundadır.
Otonom ve Tam Otonom Araçlar
Yönetmeliğin 11. maddesi geleceğin sürücüsüz araçlarına yasal zemin hazırlamaktadır. Sürücünün yerini alan direksiyon, hızlanma ve frenleme sistemleri, çevre analiz yazılımları ve otonom araçlar için özelleştirilmiş EDR (Olay Veri Kaydedicisi) sistemlerinin tip onayı esasları belirlenmiştir.
Veri Gizliliği ve KVKK Standartları
GSR II ile araçlar adeta birer veri merkezine dönüşmektedir. Bu durum kişisel verilerin korunması ihtiyacını doğurmuştur. Bu konuda; mevzuat çok net sınırlar çizmiştir:
“Olay veri kaydedicisi (EDR), araç tanıtım numarasının (Şasi No) son dört basamağını veya aracın sahibini tanımlayabilecek başka hiçbir bilgiyi kaydedemez ve depolayamaz.”
Sürücü dalgınlık uyarısı ve kara kutu verileri kapalı döngü sistemlerde çalışmak zorundadır. Veriler üçüncü taraflarla paylaşılamaz, manipüle edilemez ve işleme amacı bittiğinde derhal silinir. Kara kutu (EDR) verileri yalnızca adli kaza araştırmaları amacıyla, 6698 sayılı KVKK hükümlerine uygun olarak yetkili kamu kurumlarına sunulabilir.
GSR II (AB/2019/2144) şartları göz önüne alındığında; otomotiv endüstrisinde güvenliği standart bir lüks olmaktan çıkarıp yasal bir zorunluluk haline getirmiştir. Akıllı hız asistanlarından acil frenleme sistemlerine, kara kutulardan yaya koruma konstrüksiyonlarına kadar uzanan bu şartlar, trafikteki can kayıplarını ve yaralanmaları radikal bir şekilde azaltmayı hedeflemektedir. İmalatçılar için ağır teknik sorumluluklar getiren bu süreç, aynı zamanda otonom sürüş dünyasına geçişin de en güvenli köprüsü konumundadır.